KONU: A. ZAMAN GECİKMESİYLE
ÇALIŞAN ( TURN ON ) DEVRELER
a) Transistörün
anahtar olarak çalışması:
Zaman gecikmeli devrelerde RC elemanları
şarj ya da deşarj olurken üzerlerinden akım değeri genellikle küçük olur. Bu küçük
akım bir röleyi veya cihazı sürecek seviyede değildir. Bu yüzden bu akımın
kuvvetlendirilmesi gerekmektedir. Bu işlem de genellikle transistör ile
gerçekleştirilir. Bu devrelerde transistör bir anahtar olarak kullanılırken
yeterli akım sağlama ve çıkışına bağlanan cihazları sürme işlemini de
gerçekleştirir.
b)
Transistörlü
zamanlayıcıların tanımı ve çeşitleri:
Elektronik devrelerde zamanlama işleminin ana elemanı bir direnç
yoluyla doldurulup boşaltılan
kondansatördür. Kondansatör uçlarındaki gerilim referans bir değere (Transistörü doyuma götüren Vb
voltajı ) ulaştığında, Bir doğru akım kuvvetlendirme devresi ( Transistör bu
işi gerçekleştirir) ile röle veya elektronik sistemi kumanda eder.
Transistörlü zamanlayıcılar 5 çeşittir.
1) Zaman gecikmesi ile çalışan ( TURN ON ) devreler
2) Zaman gecikmesi ile devre enerjisini kesen ( TURN OFF)
devreler.
3) Uzun zaman gecikmeli devreler.
4) Schimitt Trigger tipi zamanlayıcılar
5) Arka arkaya çalışan zaman gecikmeli devreler.
c)
Zaman gecikmesi ile çalışan ( TURN ON ) devrenin
açıklanması:
Zaman gecikmesi ile çalışan devrelerde sistem, start
aldıktan belirli bir süre sonra
çalışır. Aşağıda bir turn on devre şeması
gösterilmiştir.
A anahtarı kapatıldığı
zaman C1 kondansatörü P potansiyometresi üzerinden şarj olmaya başlar. C1 şarj
oldukça üstündeki voltaj da yükselir. Bu voltaj R1 R2 gerilim bölücü dirençleri
üstünden T1’in bazına aktarılır. Voltaj belirli bir seviyeye ulaşınca T1
iletime geçer ve bir süre sonra doyuma ulaşır. Bu esnada kollektörden geçen
akım röleyi çalıştırıp kontaklarının kapanmasını sağlar. Böylece kontaklara
bağlı cihaz da belli bir zaman gecikmesi ile çalıştırılmış olur. Röle bobinine
paralel bağlı zener diyot, bobin voltajının 12 V üstüne çıkmasını engelleyerek
röle bobinini korur. Röle bobinine paralel bağlı kondansatör, röle bobininin
kararlı çalışıp kontak titremesini engeller. Devrede gecikme süresi P potansı
ile sağlanır. B botonu reset butonu olup devreyi ilk çalışma konumuna getirir.
Röle kontağına bağlı cihaz yerine değişik devreler bağlanabilir. Bu
devrelerin çalışma voltajı başka
kaynaklardan da alınabilir.
B. ZAMAN GECİKMESİYLE ENERJİ KESEN ( TURN OFF ) DEVRELER.
Bu tür devreler , sisteme elektrik
verildiğinde , kontrol ettiği cihazı hemen çalıştıran ve bir müddet sonra
cihazı durduran devrelerdir. Böyle bir turn off devre şeması aşağıda
verilmiştir.
A anahtarı kapatılıp B1 butonuna
basıldığında C1 anında şarj olur ve uçlarındaki 12V gerilim R1 ve P gerilim
bölücüleri üzerinden T!’in bazına uygulanır. Bu voltaj ile doyuma gelen
transistör, kollektörü üzerindeki röleyi enerjiler. Röle kontaklarına bağlı
olan cihaz hemen çaılşır. Elimizi B1 butonundan çektiğimiz anda 12V ile şarjlı
kondansatör. R1 ,P ve transistör üstünden deşarj olur. Voltaj belli bir seviyenin altına düştüğünde transistör
kesime gider ve rölenin enerjisini keserek cihazı durdurur.